راش سلطان جنگلهای شمال FAGACEAE_Fagus_orientalis
برگ درخت راش
تعداد زیادی از تحقیقاتی که درباره جنگلهای شمال انجام میشود ، مربوط به این گونه است زیرا مرغوبترین چوب را درکشور دارد و دراغلب نواحی جنگلهای شمال میروید. با این حال به گفته کارشناسان، آگاهی چندانی از خصوصیات ژنتیکی این درخت وجود ندارد و تحقیقات زیادی باید در این باره انجام شود .
درحدود ۱۳ گونه راش در جهان شناسایی شده که ۱۰گونه آن مربوط به کشورهای شرق آسیا است .
راش موجود در جنگلهای شمال، گونه خزری یا هیرکانی است .
راش چوبی نیمه سنگین و نیمه سخت به رنگ کرم تا صورتی پر رنگ دارد و خوش کار است .
ارتفاع راش به ۳۰ ـ ۴۰ متر وقطر آن به ۱/۵متر میرسد و اغلب در محدوده ارتفاعی ۶۰۰ ـ۲۲۰۰ متر از سطح دریا دیده میشود .
تنه آن، صاف و استوانهای است و بیشتر تنه را چوب تشکیل میدهد و مغز چوب آن کم است .
راش، درختی است تک پایه و خزان کننده دارای گلهای مخروطی و میوه فندقه که با زادآوری طبیعی و یا بذرپاشی در پاییز و زمستان تکثیر میشود .
این درخت هرپنج سال یک بار بذر فراوان تولید میکند و در جوانی "جست" میدهد ولی در سنین بالا جست دهی آن کم میشود .
راش ، خاک حاصلخیز با گیاخاک زیاد و مواد معدنی غنی و آب و هوای مرطوب و سرد را میپسندد .
نجارها، چوب راش را "چوب جنگلی " مینامند و از دید آنان ، مرغوبترین چوب در ایران است و در صنایع روکش ، تخته لایه، تراورس ، مبل و ساختمان سازی کاربرد دارد .
این گونه، درختی با تنه تقریبا استوانهای به ارتفاع ۴۰متر و ۱/۸تا ۱/۵متر قطر، جوانههای نوک تیز و دوکی شکل با فلسهای طلایی رنگ است که قسمتی از پشت فلسها پوشیده از کرک سفید رنگ است .
گلهای این درخت یک پایه بوده، گلهای نر به صورت شاتونهای گرد و کوتاه هستند که بوسیله دم گلهای بلندی آویزان میشود. این گونه راش در سن ۴۰ سالگی به گل مینشیند و در جنگلهای انبوه تا ۷۰سالگی نیز ممکن است به گل ننشیند .
میوه راش شرقی "فندقه " Akeneاست، میوه دهی این درخت هر سه سال و گاهی اوقات هر ۹سال است. این میوهها در طول یک سال میرسند و در پاییز پراکنده میشوند و بهترین بذردهی آن در ۹۰سالگی است .
ریشههای این درختان نسبتا عمیق تا سطحی بوده و دارای ریشههای مویین فراوان است .
درخت راش سایه پسند و طالب خاکهای "هرموس شیرین" است ولی در هر خاکی نیز به عمل میآید هر چند در خاکهای رسی بهتر است از کاشت آن اجتناب شود .
این درخت سایه را تحمل کرده ولی در مقابل یخبندان مقاوم نیست و یخبندانهای اول بهار را تحمل نمیکند .
در مورد نیازهای طبیعی راش، دانشنامه مینویسد این درخت نسبت به مواد معدنی خاک بی تفاوت بوده ولی خاکهایی با سنگ مادری ریگی و غنی از مواد معدنی را دوست دارد، خاکهای خشک، مرطوب و فشرده مناسب آن نیست .
از نظر خصوصیات چوب راش گفته میشود درخت گونه f.orientallisبرای تولید چوب بهتر و پرارزشتر از سایر گونهها است .
در جنگلهای شمال کشور هم اکنون درختان راش باارزشترین تودههای جنگلی را تشکیل داده و صنعتیترین چوب این جنگلها بشمار میروند .
چوب زرد متمایل به قرمز روشن، نیمه سخت و نیمه سنگین با بافت یکنواخت و الیاف صاف دارد که کار با آن را آسان و کشیدگی را نسبتا کم میکند، نسبت به ضربه مقاوم است و منافذ متعدد موجود در چوب سبب تسهیل در آغشته کردن آن به مواد ضدعفونی کننده و سموم میشود .
چوب این گونه در مقابل خشکی و رطوبت متناوب کم دوام ولی در زیر آب خوب حفظ میشود و مقاومت آن نسبت به تغییرات حرارت و کرم خوردگی کم است .
این چوب برای ساختمان سازی ، راه آهن، صنایع چوبی و ساختن در و پنجره روستایی کاربرد بسیار داشته اما برای چوب تونلی مناسب نیست زیرا در مقابل خمیدگی بدون اطلاع شکسته میشود .
چوب راش سخت و سنگین است برون آن سفیدرنگ و درون این محصول، قهوهای روشن بوده و برای تهیه تراورس، روکش سازی و ادوات چوبی کلی مانند پارو استفاده میشود .
به منظور حفاظت چوب راش شیوههای متعددی وجود دارد که از آن جمله میتوان به آغشتگی سطحی، غوطه وری، گرم سرد و روشهای تحت فشار اشاره کرد .
براساس نوشته دانشنامه گلستان، این درخت از نظر مصرف دارویی نیز اهمیت دارد، در درخت راش ترکیبات موسیلاژواسانس فرار و دو ماده ضد اسپاسم به نام پتایستیل و پتاسین وجود دارد .
در طب خانگی نیز برگهای تازه آن به عنوان پانسمان زخم و نیز مدر و عرق آور مصرف میشود و ریشههای آن بیشتر برای سردرد و دردهای گردن مصرف دارد .
همچنین برگهای این درخت برای درمان سرفه و تحریکات دستگاه اداری مصرف میشود و از بذر آن نیز یک نوع روغن خوراکی بدست میآید .
خود این درخت نیز توسط برخی امراض و آفات در معرض خطر است که ازجمله آن میتوان به "شبه گالزای راش، شته راش و سرخورطومی راش" اشاره کرد که مناطق شیوع این امراض بیشتر در استانهای شمالی کشور است .
راش شامل جنسهای شاه بلوط، راش فاکوس، بلوط، پاژانیا، نوتوفاکوس، لیتوکارپوس، راش فاکا یا پیاله داران است که هر کدام نیز دارای گونههای بسیاری بوده و در نقاط مختلف جنگلهای معتدل، معتدل سرد و نیمکره شمالی پراکنده هستند .
در جنگلهای شمال ایران بیشتر سه گونه شاه بلوط، راش فاکوس و بلوط وجود دارد .
این درخت دارای مصارف روستایی بسیار است که میتوان به ساخت در، پنجره، تیر، ستون، چهارپایه، کفش چوبی و گهواره اشاره کرد .
از بذر این درخت روغنی استخراج میشود که ۲۰ـ ۲۵درصد آن خوراکی و شامل گلیسریدهای پالمتیک و اولئیک است .
به گفته کارشناسان ، راش درختی است سایه پسند با پوست نازک که در نتیجه گرما و تابش شدید آفتاب باعث آفتاب زدگی و سوختگی پوست آن و از بین رفتن کامبیوم میشود. البته پوست نازک این حسن را دارد که صاعقه را از خود عبور میدهد و آسیب پذیری درخت بر اثر اصابت صاعقه، کم میشود .
از آنجا که این گونه، اولین درخت تجاری جنگلهای شمال است، در دهههای اخیر تحقیقات زیادی درباره آن انجام شده است .
این درحالی است که خیلی از گونههای مهم نظیر ون، بارانک و گیلاس جنگلی، در جنگلهای شمال وجود دارد که چون اهمیت اقتصادی شان به اندازه راش نیست، تحقیقات کمی دربارهشان انجام شده است .
با وجود این، پژوهشهای انجام شده درباره راش ، کاستیهایی به ویژه در بخش اکوتیپ و تنوع ژنتیکی دارند .
به جز موارد یادشده ، تحقیقات زیادی در زمینههای جنگل شناسی، خواص مکانیکی چوب، بذر، تولید نهال و زادآوری راش انجام شده است .
درجنگل های بکر و طبیعی، زادآوری راش به صورت طبیعی و در سطح کوچک ۳۰۰ـ ۴۰۰متر مربعی انجام میشود .
در سطح کمتر از هزار مترمربع، جنگل راش خود به خود احیا میشود ولی اگر سطح بزرگ تراز ۱۰۰۰ ـ ۱۵۰۰ متر مربع باشد، گونههای علفی غالب میشود .
در این حالت باید عرصه را محصور و بعد از ریشه کنی گیاهان ناخواسته، بذرکاری یا نهال کاری کنیم .
بهتراست در ابتدا، گونه پرستار مانند پلت یا توسکا کاشته شود و تاحد امکان اجازه دهیم بذر راش به طور طبیعی، مستقر شود زیرا بذرکاری و نهال کاری راش به دلایل نه چندان مشخص، چندان موفقیت آمیز نیست .
اگر سطح، خیلی بزرگ باشد، بذرکاری کپه ای یا خطی با پلت یا توسکا انجام میدهیم و با ایجاد اشکوب نهال، بعد از سه سال ، بذر یانهال راش کاشته میشود .
به گفته کارشناسان ، راش در جنگلهای شمال باگونه های متعددی همچون کوله خاس، سیاه گیله، آسپرولا، لوزولا، کارکس، خُلر، شمشاد، ممرز و سرخدار تشکیل جامعه گیاهی میدهد و حضوری چشمگیر و تعیین کننده در گستره وسیعی از این جنگلها دارد. با توجه به ارزش فراوان چوب این درخت درصنایع چوب، انجام یافتن هرتحقیق که ویژگیهای آن را روشن تر کند، در افزایش ارزش افزوده محصولات راش تاثیر دارد .
تعریفی از درخت راش در فرهنگهای دیگر :
